پیشرفته ترین روش‌های درمان ناباروری در دنیا | ICSI، PGD و Micro-TESE

عرفان زارع 14 دی 1404

زمانی که زوج‌ها با تشخیص ناباروری مواجه می‌شوند، سوال اصلی که ذهن آن‌ها را درگیر می‌کند این است: آیا امیدی برای فرزندآوری وجود دارد؟ خوشبختانه، پاسخ علم به این سوال، یک “بله” قاطع و امیدوارکننده است. دنیای پزشکی باروری در دهه‌های اخیر با چنان سرعتی پیشرفت کرده که امروزه پیشرفته ترین روش درمان ناباروری دیگر یک رویا نیست، بلکه مجموعه‌ای از تکنیک‌های فوق تخصصی است که برای پیچیده‌ترین موارد نیز راه‌حل ارائه می‌دهد. از درمان ناباروری شدید مردان گرفته تا غربالگری ژنتیکی جنین قبل از انتقال، علم راه را برای تحقق آرزوی والد شدن هموار کرده است.

این مقاله یک راهنمای جامع و کاربردی برای معرفی جدیدترین متد درمان ناباروری در جهان است. ما به زبانی ساده اما دقیق، تکنیک‌هایی مانند میکرواینجکشن (ICSI)، تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGD/PGS) و روش‌های استخراج میکروسکوپی اسپرم را بررسی می‌کنیم.

راهبرد جدید درمان ناباروری

IVF یا لقاح آزمایشگاهی، انقلابی در درمان ناباروری ایجاد کرد. اما امروز، ما در عصری زندگی می‌کنیم که IVF تنها نقطه شروع است. تکنیک های جدید IVF و روش‌های مکمل آن، این فرآیند را هوشمندتر، دقیق‌تر و موفق‌تر کرده‌اند. این روش‌های پیشرفته به طور خاص برای غلبه بر چالش‌هایی طراحی شده‌اند که IVF سنتی قادر به حل آن‌ها نبود؛ از جمله مشکلات شدید اسپرم، سقط‌های مکرر، بیماری‌های ژنتیکی و سن بالای مادر.

در ادامه، به سراغ معرفی مهم‌ترین و پیشرفته ترین روش های درمان ناباروری می‌رویم که امروزه در مراکز پیشرو در ایران و جهان مورد استفاده قرار می‌گیرند و شانس موفقیت را به شکل چشمگیری افزایش داده‌اند.

میکرواینجکشن (ICSI): انقلابی در درمان ناباروری مردان

تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم یا میکرواینجکشن (ICSI)، یکی از بزرگترین جهش‌ها در حوزه کمک باروری است. این تکنیک به طور خاص برای مواردی طراحی شده که ناباروری با عامل مردانه (Male Factor Infertility) مرتبط است. در IVF کلاسیک، چندین هزار اسپرم در کنار تخمک قرار می‌گیرند به امید آنکه یکی از آن‌ها به طور طبیعی وارد تخمک شود؛ اما در ICSI، داستان کاملاً متفاوت است.

در این روش، جنین‌شناس با استفاده از میکروسکوپ‌های بسیار قدرتمند و ابزارهای میکروскопи، یک اسپرم سالم و با بهترین شکل ظاهری را انتخاب کرده و آن را مستقیماً به داخل سیتوپلاسم (مرکز) تخمک تزریق می‌کند. این مداخله مستقیم، موانعی مانند تعداد کم اسپرم، تحرک ضعیف یا شکل غیرطبیعی اسپرم را به طور کامل دور می‌زند.

ICSI برای چه کسانی مناسب است؟

این روش پیشرفته، یک انتخاب درمانی کلیدی برای شرایط زیر محسوب می‌شود:

1. تعداد بسیار کم اسپرم (Oligospermia شدید): زمانی که تعداد اسپرم‌ها برای موفقیت IVF سنتی کافی نیست.
2. تحرک ضعیف اسپرم (Asthenospermia): اسپرم‌هایی که توانایی شنا کردن و رسیدن به تخمک را ندارند.
3. شکل غیرطبیعی اسپرم (Teratospermia): درصد بالایی از اسپرم‌ها دارای ناهنجاری‌های ساختاری هستند که مانع لقاح می‌شود.
4. انسداد در مجاری خروج اسپرم: در این موارد اسپرم تولید می‌شود اما نمی‌تواند از بدن خارج شود.
5. شکست‌های مکرر در IVF قبلی: زوج‌هایی که در سیکل‌های قبلی IVF، با وجود کیفیت خوب تخمک و اسپرم، نرخ لقاح پایینی داشته‌اند.
6. استفاده از اسپرم فریز شده: زمانی که از نمونه‌های اسپرم منجمد شده استفاده می‌شود که ممکن است کیفیت آن‌ها پس از ذوب شدن کاهش یابد.

میکرواینجکشن (ICSI) امروزه به قدری مؤثر و رایج شده که بسیاری از کلینیک‌ها آن را به عنوان روش استاندارد در تمام سیکل‌های IVF خود به کار می‌برند تا شانس لقاح را به حداکثر برسانند.

استخراج میکروسکوپی اسپرم (TESE/Micro-TESE): امیدی برای آزواسپرمی

شاید یکی از ناامیدکننده‌ترین تشخیص‌ها برای مردان، آزواسپرمی باشد؛ وضعیتی که در آن هیچ اسپرمی در مایع منی یافت نمی‌شود. تا چندی پیش، این تشخیص به معنای پایان راه برای فرزندآوری بیولوژیک بود. اما امروزه، به لطف پیشرفته ترین روش درمان ناباروری مردان، یعنی استخراج اسپرم از بیضه، این بن‌بست شکسته شده است.

تکنیک‌های TESE و Micro-TESE چگونه عمل می‌کنند؟

استخراج اسپرم از بیضه (TESE) یک روش جراحی جزئی است که در آن، نمونه‌های کوچکی از بافت بیضه برداشته می‌شود تا اسپرم‌های زنده مستقیماً از محل تولیدشان استخراج شوند. این تکنیک برای مردانی کاربرد دارد که به دلیل انسداد (آزواسپرمی انسدادی) یا مشکلات تولید (آزواسپرمی غیرانسدادی) فاقد اسپرم در انزال هستند.

Micro-TESE نسخه بسیار پیشرفته‌تر این روش است. در این تکنیک، جراح اورولوژیست با استفاده از یک میکروسکوپ جراحی بسیار قوی، بافت بیضه را با بزرگنمایی بالا بررسی می‌کند. این کار به جراح اجازه می‌دهد تا لوله‌های اسپرم‌ساز (Seminiferous Tubules) که شانس بیشتری برای داشتن اسپرم دارند را به صورت هدفمند شناسایی و نمونه‌برداری کند. این روش نه تنها شانس یافتن اسپرم را در موارد درمان آزواسپرمی شدید به شدت افزایش می‌دهد، بلکه آسیب به بافت بیضه را نیز به حداقل می‌رساند. اسپرم‌های یافت شده سپس در فرآیند ICSI برای بارور کردن تخمک استفاده می‌شوند.

تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGD/PGS): انتخاب سالم‌ترین جنین

یکی از دلایل اصلی شکست IVF یا سقط‌های مکرر، ناهنجاری‌های کروموزومی در جنین است. بسیاری از این جنین‌ها حتی اگر لانه گزینی کنند، قادر به رشد طبیعی نیستند. تشخیص ژنتیکی جنین (PGD/PGS) یک تکنولوژی انقلابی است که به ما اجازه می‌دهد سلامت ژنتیکی جنین را قبل از انتقال به رحم بررسی کنیم.

این فرآیند شامل نمونه‌برداری (بیوپسی) یک یا چند سلول از جنین در مرحله بلاستوسیست (روز پنجم یا ششم رشد) و سپس آنالیز ژنتیکی این سلول‌هاست. این تکنیک به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:

• غربالگری ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGS یا PGT-A): این روش تعداد کروموزوم‌های جنین را بررسی می‌کند. هدف آن شناسایی جنین‌های “آنیوپلوئید” (با تعداد کروموزوم غیرطبیعی) است که عامل اصلی سقط جنین و سندرم‌هایی مانند داون هستند. PGS به ویژه برای زوج‌های با سن بالای مادر، سقط مکرر یا شکست‌های مکرر IVF توصیه می‌شود.
• تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGD یا PGT-M): این تکنیک برای زوج‌هایی طراحی شده که ناقل یک بیماری ژنتیکی تک‌ژنی خاص (مانند تالاسمی، فیبروز سیستیک یا دیستروفی عضلانی) هستند. PGD به طور خاص به دنبال آن ژن معیوب می‌گردد و به والدین این امکان را می‌دهد که جنین سالم و غیرمبتلا را برای انتقال انتخاب کنند و از انتقال بیماری به نسل بعد جلوگیری نمایند.

استفاده از این تکنیک‌ها شانس لانه گزینی موفق را افزایش داده، نرخ سقط را کاهش می‌دهد و مهم‌تر از همه، به تولد نوزادی سالم کمک می‌کند.

حفظ باروری: انجماد تخمک، اسپرم و جنین

سرعت زندگی مدرن، تصمیم به فرزندآوری را برای بسیاری به تعویق انداخته است. از سوی دیگر، بیماری‌هایی مانند سرطان و درمان‌های آن (شیمی‌درمانی و رادیوتراپی) می‌توانند به باروری آسیب جدی بزنند. تکنیک‌های انجماد تخمک و جنین (و همچنین اسپرم) که به آن کرایوپررزرویشن (Cryopreservation) گفته می‌شود، یک راه‌حل هوشمندانه و پیشرفته ترین روش درمان ناباروری برای برنامه‌ریزی آینده است.

انجماد تخمک (Oocyte Freezing)

این روش به زنان اجازه می‌دهد تا تخمک‌های جوان و سالم خود را برای استفاده در آینده منجمد کنند. این کار به ویژه برای زنانی مناسب است که:

• قصد دارند فرزندآوری را به دلایل شغلی یا شخصی به تعویق بیندازند.
• مبتلا به سرطان هستند و باید تحت درمان‌های آسیب‌رسان به تخمدان قرار گیرند.
• دارای سابقه خانوادگی یائسگی زودرس هستند.

انجماد جنین (Embryo Freezing)

در یک سیکل IVF، معمولاً چندین جنین تشکیل می‌شود. پس از انتقال بهترین جنین، جنین‌های باکیفیت باقی‌مانده می‌توانند منجمد شوند. این کار مزایای فوق‌العاده‌ای دارد:

• افزایش شانس تجمعی: اگر سیکل اول ناموفق بود، زوج‌ها می‌توانند بدون نیاز به تکرار مراحل تحریک تخمدان و تخمک‌کشی، از جنین‌های منجمد خود برای انتقال بعدی استفاده کنند که هزینه و فشار روانی کمتری دارد.
• فرصت برای بارداری دوم: پس از تولد فرزند اول، می‌توان از جنین‌های منجمد برای بارداری بعدی استفاده کرد.

روش‌های نوین انجماد مانند “ویتریکاسیون” یا انجماد شیشه‌ای، نرخ بقای تخمک و جنین پس از ذوب شدن را به بیش از 95٪ رسانده و نتایجی معادل با جنین‌های تازه را به ارمغان آورده است.

رحم جایگزین: راه حلی برای چالش‌های رحمی

برای برخی زنان، داشتن فرزند بیولوژیک خودشان ممکن است، اما رحم آن‌ها به دلایلی قادر به حمل و نگهداری بارداری تا پایان نیست. این دلایل می‌تواند شامل مشکلات ساختاری رحم، بیماری‌های زمینه‌ای که بارداری را پرخطر می‌کند، یا برداشتن رحم (هیسترکتومی) باشد. در چنین شرایطی، رحم جایگزین یا حاملگی نیابتی (Gestational Surrogacy) به عنوان یک گزینه درمانی مطرح می‌شود.

در این فرآیند، جنین حاصل از تخمک مادر و اسپرم پدر (یا تخمک/اسپرم اهدایی) از طریق IVF در آزمایشگاه تشکیل شده و سپس به رحم یک زن دیگر (حامل) منتقل می‌شود. حامل، بارداری را طی کرده و نوزاد را به دنیا می‌آورد و پس از تولد، نوزاد به والدین بیولوژیک خود تحویل داده می‌شود. این فرآیند پیچیده نیازمند هماهنگی‌های دقیق پزشکی، حقوقی و روان‌شناختی است تا حقوق و سلامت همه طرفین درگیر تضمین شود.

آینده درمان ناباروری

علم هرگز متوقف نمی‌شود و آینده درمان ناباروری بسیار روشن‌تر از امروز به نظر می‌رسد. تحقیقات کنونی بر روی حوزه‌های هیجان‌انگیزی متمرکز است که می‌تواند تعریف ما از درمان ناباروری را دگرگون کند:

• تحقیقات سلول های بنیادی: دانشمندان در تلاشند تا با استفاده از سلول‌های بنیادی، اسپرم و تخمک تولید کنند. این پیشرفت می‌تواند درمان قطعی ناباروری را برای افرادی که فاقد سلول‌های جنسی هستند (مانند زنان مبتلا به نارسایی زودرس تخمدان یا مردان با آزواسپرمی غیرانسدادی کامل) به ارمغان آورد.
• هوش مصنوعی (AI) در انتخاب جنین: الگوریتم‌های هوش مصنوعی در حال توسعه هستند تا با تحلیل تصاویر تایم‌لپس از رشد جنین، بتوانند جنین‌هایی با بالاترین پتانسیل لانه گزینی را با دقتی فراتر از چشم انسان انتخاب کنند.
• فعال‌سازی تخمک (Oocyte Activation): در برخی موارد نادر، حتی پس از ICSI، اسپرم قادر به فعال کردن تخمک برای شروع فرآیند تقسیم سلولی نیست. تکنیک‌های جدیدی برای فعال‌سازی مصنوعی تخمک در حال توسعه است تا این مانع نیز برداشته شود.
• پیوند رحم: این روش جراحی بسیار پیچیده که هنوز در مراحل تحقیقاتی قرار دارد، به زنانی که فاقد رحم هستند این امکان را می‌دهد که خودشان بارداری را تجربه کنند.

سوالات متداول در مورد روش های مدرن درمان ناباروری

1. آیا این روش‌های پیشرفته درمان ناباروری در ایران نیز انجام می‌شوند؟

بله، خوشبختانه ایران یکی از کشورهای پیشرو در منطقه در زمینه درمان ناباروری است. بسیاری از مراکز فوق تخصصی ناباروری در شهرهای بزرگ، به تمامی تکنیک‌های پیشرفته ذکر شده در این مقاله، از جمله میکرواینجکشن (ICSI)، استخراج میکروسکوپی اسپرم (Micro-TESE)، تشخیص ژنتیکی جنین (PGD/PGS) و روش‌های نوین انجماد مجهز هستند و آن‌ها را با استانداردهای جهانی ارائه می‌دهند.

2. آیا روش‌های پیشرفته مانند ICSI یا PGD هزینه درمان را بسیار بالا می‌برند؟

بله، افزودن این تکنیک‌های تخصصی به سیکل درمانی IVF، هزینه نهایی را افزایش می‌دهد. میکرواینجکشن معمولاً هزینه کمتری نسبت به تشخیص ژنتیکی دارد. هزینه PGD/PGS به دلیل نیاز به تجهیزات پیچیده ژنتیکی و بیوپسی جنین، به مراتب بالاتر است. با این حال، باید در نظر گرفت که این روش‌ها با افزایش نرخ موفقیت و کاهش احتمال سقط، می‌توانند از هزینه‌های تکرار سیکل‌های ناموفق در آینده جلوگیری کنند.

3. آیا بیوپسی یا نمونه‌برداری از جنین برای تشخیص ژنتیکی (PGD) به آن آسیب نمی‌رساند؟

این یکی از نگرانی‌های رایج زوج‌هاست. بیوپسی جنین یک روش بسیار حساس است که توسط جنین‌شناسان بسیار ماهر انجام می‌شود. تحقیقات گسترده نشان داده‌اند که اگر این کار در مرحله بلاستوسیست (روز پنجم) و توسط فرد مجرب انجام شود، ریسک آسیب به جنین بسیار ناچیز است و تأثیری بر سلامت بلندمدت کودک نخواهد داشت. در واقع، مزایای انتخاب یک جنین سالم از نظر ژنتیکی به مراتب بر این ریسک اندک برتری دارد.

4. موفقیت این روش‌های پیشرفته چقدر است؟ آیا درمان 100٪ تضمین می‌شود؟

هیچ روشی در پزشکی، از جمله درمان ناباروری، موفقیت 100٪ را تضمین نمی‌کند. با این حال، تکنیک های جدید IVF شانس موفقیت را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهند. برای مثال، ICSI نرخ لقاح را در موارد ناباروری شدید مردان به شدت بالا می‌برد و PGD می‌تواند نرخ لانه‌گزینی را افزایش و نرخ سقط را کاهش دهد. میزان موفقیت به عوامل متعددی از جمله سن زن، کیفیت تخمک و اسپرم، سلامت رحم و تخصص مرکز درمانی بستگی دارد. پزشک شما می‌تواند بر اساس شرایطتان، یک پیش‌بینی واقع‌بینانه از شانس موفقیت ارائه دهد.

جمع‌بندی

انتخاب پیشرفته ترین روش درمان ناباروری یک تصمیم پیچیده است که نباید به تنهایی گرفته شود. هر یک از این تکنیک‌های نوین برای گروه خاصی از بیماران با شرایط منحصربه‌فرد طراحی شده‌اند. میکرواینجکشن (ICSI) و استخراج میکروسکوپی اسپرم (Micro-TESE) برای ناباروری شدید مردان تحول‌آفرین بوده‌اند، در حالی که تشخیص ژنتیکی جنین (PGD/PGS) به زوج‌ها کمک می‌کند تا با اطمینان بیشتری صاحب فرزندی سالم شوند. از سوی دیگر، انجماد تخمک و جنین، قدرت برنامه‌ریزی برای آینده را به افراد می‌دهد و رحم جایگزین، راهی برای غلبه بر موانع رحمی است. مهم‌ترین گام برای شما، مراجعه به یک مرکز فوق تخصصی درمان ناباروری و مشاوره با یک تیم پزشکی مجرب است. پزشک متخصص با بررسی دقیق تاریخچه پزشکی شما و همسرتان و انجام آزمایش‌های لازم، بهترین و مؤثرترین متد درمان ناباروری را که متناسب با شرایط خاص شماست، پیشنهاد خواهد داد. به یاد داشته باشید که در این مسیر، علم و تکنولوژی در کنار شما هستند تا شانس رسیدن به آرزوی‌تان را به حداکثر برسانند.