شایع ترین علل ناباروری مردان | راهنمای کامل مشکلات اسپرم

عرفان زارع 16 دی 1404

ناباروری دیگر یک موضوع یک‌طرفه نیست و امروزه مشخص شده است که در حدود نیمی از موارد، عوامل مردانه به تنهایی یا به صورت ترکیبی در عدم موفقیت زوجین برای بارداری نقش دارند. درک علل ناباروری مردان اولین و حیاتی‌ترین گام برای یافتن راه‌حل مناسب و پیمودن مسیر درمان است. این دلایل می‌توانند از مشکلات کیفیت اسپرم گرفته تا شرایط پزشکی خاص و حتی سبک زندگی متغیر باشند.

برخلاف تصور عمومی، ناباروری در مردان اغلب با علائم واضحی همراه نیست و تنها راه تشخیص قطعی آن، بررسی‌های پزشکی و آزمایش‌های تخصصی است. خبر خوب این است که بسیاری از این دلایل قابل شناسایی و درمان هستند. از تعداد کم اسپرم گرفته تا شرایطی مانند واریکوسل، پیشرفت‌های علم پزشکی افق‌های روشنی را برای درمان و دستیابی به فرزندآوری پیش روی زوج‌ها قرار داده است.

اساس باروری در مردان چیست؟

برای درک بهتر علل ناباروری مردان، ابتدا باید بدانیم که فرآیند باروری سالم در یک مرد به سه عامل اصلی وابسته است:

1. تولید اسپرم سالم: بیضه‌ها باید به تعداد کافی اسپرم سالم با ساختار و عملکرد طبیعی تولید کنند.
2. انتقال اسپرم: اسپرم‌ها باید از طریق لوله‌های دستگاه تناسلی (اپیدیدیم و مجرای دفران) با مایع منی مخلوط شده و به درستی منتقل شوند.
3. انزال موفق: باید میزان کافی از مایع منی حاوی اسپرم از طریق آلت تناسلی خارج شود تا بتواند خود را به دستگاه تناسلی زن برساند.

هرگونه اختلال در هر یک از این سه مرحله می‌تواند منجر به ناباروری شود. اصلی‌ترین و شایع‌ترین مشکل، به کیفیت و کمیت اسپرم‌ها مربوط می‌شود که از طریق آنالیز مایع منی (Semen Analysis) ارزیابی می‌گردد.

مشکلات مربوط به اسپرم: شایع‌ترین علت ناباروری مردان

آنالیز مایع منی یک آزمایش بنیادین برای ارزیابی قدرت باروری مرد است و مشکلات کیفیت اسپرم را در سه پارامتر اصلی بررسی می‌کند: تعداد، حرکت و شکل. اختلال در هر یک از این موارد می‌تواند به طور جدی شانس لقاح را کاهش دهد.

1. اولیگواسپرمی (Oligospermia): تعداد کم اسپرم

تعداد کم اسپرم یا اولیگواسپرمی به وضعیتی گفته می‌شود که تعداد اسپرم‌ها در هر میلی‌لیتر از مایع منی کمتر از حد طبیعی باشد. طبق استانداردهای سازمان بهداشت جهانی (WHO)، تعداد اسپرم کمتر از 15 میلیون در هر میلی‌لیتر، کم محسوب می‌شود. هرچه تعداد اسپرم کمتر باشد، احتمال اینکه یکی از آن‌ها بتواند با موفقیت مسیر طولانی و دشوار رسیدن به تخمک را طی کند و آن را بارور سازد، کاهش می‌یابد.

2. آستنواسپرمی (Asthenospermia): حرکت ضعیف اسپرم

حرکت ضعیف اسپرم یا آستنواسپرمی به معنای کاهش تحرک اسپرم‌ها است. اسپرم برای رسیدن به تخمک باید توانایی شنا کردن و حرکت رو به جلو (حرکت پیشرونده) را داشته باشد. اگر درصد بالایی از اسپرم‌ها حرکت مناسبی نداشته باشند یا صرفاً در جای خود بلرزند، نمی‌توانند از دهانه رحم عبور کرده و به لوله‌های فالوپ، محل لقاح، برسند. این یکی از علل ناباروری مردان است که به طور مستقیم عملکرد اسپرم را هدف قرار می‌دهد.

3. تراتواسپرمی (Teratospermia): شکل غیرطبیعی اسپرم

شکل غیرطبیعی یا تراتواسپرمی به وضعیتی اطلاق می‌شود که درصد بالایی از اسپرم‌ها دارای مورفولوژی (ساختار) معیوب هستند. یک اسپرم سالم دارای سر بیضی‌شکل، یک قطعه میانی و یک دم بلند و صاف است. اسپرم‌های با شکل غیرطبیعی (مثلاً سر بزرگ، دو سر، دم کوتاه یا کج) ممکن است در حرکت یا نفوذ به لایه خارجی تخمک دچار مشکل شوند.

4. آزواسپرمی (Azoospermia): اسپرم صفر

آزواسپرمی (اسپرم صفر) جدی‌ترین شکل ناباروری مردانه است و به وضعیتی گفته می‌شود که در مایع انزالی هیچ اسپرمی یافت نمی‌شود. این وضعیت می‌تواند دو علت اصلی داشته باشد:

• آزواسپرمی انسدادی: در این حالت، بیضه‌ها اسپرم تولید می‌کنند، اما به دلیل وجود انسداد لوله‌ها در مسیر خروج (مثلاً به دلیل عفونت، جراحی قبلی یا نقص مادرزادی)، اسپرم نمی‌تواند از بدن خارج شود.
• آزواسپرمی غیرانسدادی: در این حالت، مشکل به تولید اسپرم در خود بیضه‌ها مربوط می‌شود. این مشکل می‌تواند ناشی از عوامل ژنتیکی، عدم تعادل هورمونی یا آسیب به بیضه‌ها باشد.

شرایط پزشکی مؤثر بر ناباروری مردان

علاوه بر مشکلات مستقیم اسپرم، برخی شرایط پزشکی و بیماری‌ها نیز می‌توانند به عنوان علل ناباروری مردان عمل کنند.

• واریکوسل چیست؟

واریکوسل به اتساع و پیچ‌خوردگی وریدهای داخل کیسه بیضه (اسکروتوم) گفته می‌شود و شایع‌ترین علت قابل درمان ناباروری در مردان است. این وضعیت شبیه به وریدهای واریسی است که در پا ایجاد می‌شود. واریکوسل با افزایش دمای بیضه‌ها و ایجاد استرس اکسیداتیو، می‌تواند به طور جدی به تولید و کیفیت اسپرم آسیب بزند و منجر به کاهش تعداد، حرکت و شکل نرمال اسپرم‌ها شود.

• عفونت‌ها

برخی عفونت‌ها می‌توانند در تولید اسپرم یا سلامت آن اختلال ایجاد کنند یا با ایجاد زخم و اسکار، باعث انسداد لوله‌های عبور اسپرم شوند. بیماری‌های مقاربتی مانند کلامیدیا و سوزاک، التهاب اپیدیدیم (اپیدیدیمیت) یا بیضه‌ها (اورکیت) و حتی عفونت ویروس اوریون در بزرگسالی از این دسته‌اند.

• مشکلات انزال

انزال رتروگراد (Retrograde Ejaculation) یکی از این مشکلات است که در آن مایع منی به جای خروج از آلت تناسلی، به سمت عقب و داخل مثانه برمی‌گردد. این وضعیت می‌تواند ناشی از دیابت، آسیب‌های نخاعی، مصرف برخی داروها یا جراحی مثانه و پروستات باشد.

• عدم تعادل هورمونی

بیضه‌ها برای تولید اسپرم به سیگنال‌های هورمونی از غدد هیپوفیز و هیپوتالاموس در مغز نیاز دارند. هرگونه اختلال در این محور هورمونی، مانند کاهش سطح تستوسترون یا مشکلات تیروئید، می‌تواند منجر به کاهش تولید اسپرم و بروز ناباروری شود.

• عوامل ژنتیکی

عوامل ژنتیکی نیز می‌توانند نقش مهمی در ناباروری مردان ایفا کنند. اختلالات کروموزومی مانند سندرم کلاین‌فلتر (داشتن یک کروموزوم X اضافی) یا حذف‌های کوچک در کروموزوم Y (Y-chromosome microdeletions) می‌توانند باعث کاهش شدید یا عدم تولید اسپرم شوند.

تأثیر سبک زندگی و عوامل محیطی بر باروری

تأثیر سبک زندگی بر سلامت باروری مردان یک واقعیت انکارناپذیر است. بسیاری از عادات روزمره می‌توانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم به کیفیت اسپرم آسیب بزنند. خوشبختانه، این عوامل اغلب قابل اصلاح هستند.

1. مصرف دخانیات و الکل

• سیگار: استعمال دخانیات با کاهش تعداد اسپرم، کاهش حرکت اسپرم و افزایش تعداد اسپرم‌های با شکل غیرطبیعی مرتبط است. همچنین می‌تواند به DNA اسپرم آسیب بزند.
• الکل: مصرف بیش از حد الکل می‌تواند سطح تستوسترون را کاهش داده، باعث اختلال در نعوظ شود و تولید اسپرم را مختل کند.

2. استرس و سلامت روان

استرس مزمن می‌تواند با هورمون‌های تنظیم‌کننده تولید اسپرم تداخل ایجاد کند. فشار روانی شدید نه تنها بر میل جنسی تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند به طور مستقیم کیفیت مایع منی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

3. اضافه وزن و چاقی

چاقی یکی از علل ناباروری مردان است که اغلب نادیده گرفته می‌شود. چربی اضافی بدن می‌تواند باعث تغییرات هورمونی (تبدیل تستوسترون به استروژن) شده و به طور مستقیم بر تولید اسپرم تأثیر منفی بگذارد.

4. افزایش دمای بیضه‌ها

بیضه‌ها برای تولید بهینه اسپرم باید دمایی کمی پایین‌تر از دمای مرکزی بدن داشته باشند. استفاده مکرر از سونا و جکوزی، پوشیدن لباس‌های زیر تنگ، و قرار دادن لپ‌تاپ روی پاها برای مدت طولانی می‌تواند دمای بیضه‌ها را افزایش داده و به طور موقت تولید اسپرم را کاهش دهد.

5. قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی و سموم

تماس با برخی مواد شیمیایی مانند آفت‌کش‌ها، سرب، و سایر سموم محیطی و صنعتی می‌تواند بر سلامت باروری تأثیرگذار باشد و یکی از علل ناباروری مردان در جوامع صنعتی محسوب می‌شود.

مسیر تشخیص و درمان

تشخیص دقیق علت ناباروری، کلید انتخاب بهترین روش درمانی است. این مسیر معمولاً شامل مراحل زیر است:

1. شرح حال پزشکی و معاینه فیزیکی: پزشک در مورد سابقه بیماری‌ها، جراحی‌ها، داروها و سبک زندگی شما سوال خواهد کرد و معاینه فیزیکی کاملی انجام می‌دهد.
2. آنالیز مایع منی (Semen Analysis): این اولین و مهم‌ترین آزمایش است. ممکن است برای اطمینان از نتایج، این آزمایش دو یا سه بار تکرار شود.
3. آزمایش‌های هورمونی: اندازه‌گیری سطح تستوسترون و سایر هورمون‌ها مانند FSH و LH می‌تواند اطلاعات مفیدی در مورد عملکرد بیضه‌ها و سیستم هورمونی ارائه دهد.
4. سونوگرافی اسکروتوم: این روش تصویربرداری برای تشخیص شرایطی مانند واریکوسل یا انسداد لوله‌ها بسیار کارآمد است.
5. آزمایش ژنتیک: در موارد آزواسپرمی یا اولیگواسپرمی شدید، آزمایش‌های ژنتیکی برای شناسایی اختلالات کروموزومی توصیه می‌شود.

پس از تشخیص علت، گزینه‌های درمانی متعددی وجود دارد، از جمله:

• جراحی: برای اصلاح واریکوسل یا رفع انسداد لوله‌ها.
• دارو درمانی: برای درمان عفونت‌ها، رفع عدم تعادل هورمونی یا بهبود پارامترهای اسپرم.
• تغییر سبک زندگی: کاهش وزن، ترک سیگار، و مدیریت استرس می‌توانند تأثیر شگرفی داشته باشند.
• فناوری‌های کمک باروری (ART): روش‌هایی مانند IUI، IVF و به ویژه ICSI (تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم) که در آن یک اسپرم سالم مستقیماً به داخل تخمک تزریق می‌شود، توانسته‌اند بر بسیاری از شدیدترین علل ناباروری مردان غلبه کنند.

سوالات متداول در مورد سلامت باروری مردان

1. آیا ناباروری مردان قابل پیشگیری است؟

بله، بسیاری از عوامل خطر ناباروری مردان با اصلاح سبک زندگی قابل پیشگیری هستند. حفظ وزن سالم، رژیم غذایی متعادل، ورزش منظم، پرهیز از دخانیات و الکل، مدیریت استرس و جلوگیری از افزایش دمای بیضه‌ها همگی می‌توانند به حفظ سلامت باروری کمک کنند.

2. آیا مکمل‌های تقویت باروری مردان مؤثر هستند؟

برخی مکمل‌ها حاوی آنتی‌اکسیدان‌هایی مانند ویتامین C، ویتامین E، سلنیوم، زینک و کوآنزیم Q10 ممکن است به بهبود کیفیت اسپرم در برخی مردان کمک کنند. با این حال، اثربخشی آن‌ها برای همه یکسان نیست و ضروری است که قبل از مصرف هرگونه مکمل با پزشک خود مشورت کنید تا از تداخلات دارویی و مصرف دوز نامناسب جلوگیری شود.

3. چه مدت پس از اقدام ناموفق برای بارداری باید به پزشک مراجعه کنیم؟

به طور کلی، اگر زوجین زیر 35 سال پس از یک سال رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری باردار نشوند، توصیه می‌شود به پزشک مراجعه کنند. برای زوجینی که زن بالای 35 سال سن دارد، این مدت به 6 ماه کاهش می‌یابد. در صورت وجود سابقه بیماری یا عوامل خطر شناخته‌شده، بهتر است زودتر برای ارزیابی اقدام شود.

4. آیا استرس کاری می‌تواند باعث ناباروری در مردان شود؟

بله، استرس روانی و فیزیکی شدید و مزمن می‌تواند بر سطح هورمون‌ها تأثیر گذاشته و تولید اسپرم را مختل کند. استرس همچنین می‌تواند میل جنسی و دفعات رابطه را کاهش دهد که خود به طور غیرمستقیم شانس بارداری را کم می‌کند. تکنیک‌های مدیریت استرس مانند مدیتیشن، ورزش و مشاوره می‌توانند مفید باشند.

جمع‌بندی

ناباروری مردان یک مسأله پیچیده با دلایل متعدد است، اما دیگر یک بن‌بست محسوب نمی‌شود. از مشکلات کیفیت اسپرم که با یک آزمایش ساده قابل تشخیص است تا شرایط پیچیده‌تر مانند آزواسپرمی، علم پزشکی راهکارهای مؤثری ارائه داده است. مهم‌ترین نکته این است که زوجین باید این مسیر را با هم طی کنند و بدانند که ناباروری یک “مشکل زوجی” است، نه یک “عیب فردی”. برداشتن قدم اول و مراجعه به یک متخصص اورولوژی یا مرکز درمان ناباروری، آغازگر مسیری است که در انتهای آن امید به فرزندآوری وجود دارد. به یاد داشته باشید که تشخیص صحیح، نیمی از درمان است و با شناسایی علت اصلی، می‌توان مؤثرترین استراتژی درمانی را برای رسیدن به هدف نهایی طراحی کرد.