علت سقط مکرر چیست؟ | راهنمای کامل آزمایش‌ها و درمان

تجربه از دست دادن بارداری، یک واقعه عمیقاً دردناک است. زمانی که این اتفاق بارها تکرار می‌شود، می‌تواند زوجین را با دنیایی از سوالات، نگرانی‌ها و ناامیدی مواجه کند. سقط مکرر (Recurrent Pregnancy Loss - RPL) به وقوع دو یا چند سقط جنین پشت سر هم گفته می‌شود و برخلاف تصور، یک پدیده نادر نیست. خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، می‌توان با بررسی‌های دقیق پزشکی، علت اصلی را پیدا کرد و با یک برنامه درمانی مناسب، به یک بارداری موفق بعد از سقط دست یافت.

درک اینکه چرا این اتفاق می‌افتد، اولین و مهم‌ترین گام برای غلبه بر این چالش است. این مسیر تشخیصی ممکن است پیچیده به نظر برسد، اما یک نقشه راه علمی برای آن وجود دارد. از دلایل ژنتیکی گرفته تا مشکلات ایمونولوژیک و اختلالات ساختاری، هرکدام سرنخی برای رسیدن به پاسخ نهایی هستند. این مقاله به عنوان یک راهنمای جامع، شما را با تمام جوانب این موضوع آشنا می‌کند.

فهرست محتواتعریف دقیق سقط مکرر علل اصلی سقط مکرر مسیر تشخیص و آزمایش‌های لازم برای سقط مکرر درمان سقط مکرر نقش حمایت روانی در مسیر درمان سوالات متداول در مورد سقط مکرر جمع‌بندی

تعریف دقیق سقط مکرر

اولین قدم، درک تعریف پزشکی این وضعیت است. علت سقط مکرر چیست؟ پیش از پاسخ به این سوال، باید بدانیم چه زمانی یک زوج در دسته RPL قرار می‌گیرند. بر اساس تعریف کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG)، وقوع دو یا چند بارداری ناموفق (سقط بالینی) که قبل از هفته 20 بارداری رخ می‌دهد، به عنوان سقط مکرر شناخته می‌شود.

این تعریف مهم است زیرا یک بار سقط، پدیده‌ای نسبتاً شایع است و لزوماً به معنای وجود یک مشکل زمینه‌ای نیست. اما تکرار آن، یک چراغ قرمز است که به ما می‌گوید باید به دنبال یک علت مشخص و قابل بررسی باشیم.

علل اصلی سقط مکرر

حدود 50 تا 60 درصد از موارد سقط مکرر دارای یک علت قابل شناسایی هستند. این دلایل به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند که بررسی دقیق هرکدام برای تدوین برنامه درمانی ضروری است.

1. دلایل ژنتیکی و کروموزومی

دلایل ژنتیکی شایع‌ترین علت سقط در سه ماهه اول بارداری، به ویژه در سقط‌های تک‌موردی هستند، اما در سقط مکرر نیز نقش مهمی دارند.

آنوپلوئیدی (Aneuploidy) جنین: این اصطلاح به معنای تعداد غیرطبیعی کروموزوم‌ها در جنین است (مثلاً یک کروموزوم اضافه یا کم). این یک اتفاق تصادفی است که معمولاً با افزایش سن مادر، احتمال آن بیشتر می‌شود. اگرچه اغلب تصادفی است، تکرار آن می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات دیگر باشد.
جابه‌جایی متعادل (Balanced Translocation): این یک وضعیت ژنتیکی در یکی از والدین است. در این حالت، فرد کاملاً سالم است و هیچ علامتی ندارد، اما بخشی از یک کروموزوم به کروموزوم دیگری چسبیده است. این جابه‌جایی می‌تواند باعث تولید اسپرم یا تخمک با محتوای ژنتیکی نامتعادل شود که نتیجه آن، جنینی با ناهنجاری کروموزومی و در نهایت سقط است. این یکی از مهم‌ترین دلایل ژنتیکی برای سقط مکرر است که حتما باید بررسی شود.

2. مشکلات ساختاری رحم (آناتومیک)

مشکلات ساختاری رحم می‌توانند مانع از لانه‌گزینی صحیح جنین یا رشد مناسب آن شوند. این مشکلات می‌توانند مادرزادی یا اکتسابی باشند.

رحم سپتوم‌دار (Septate Uterus): این شایع‌ترین ناهنجاری مادرزادی رحم است که با سقط مکرر ارتباط دارد. در این حالت، یک دیواره (سپتوم) رحم را به دو حفره تقسیم می‌کند. این دیواره خون‌رسانی ضعیفی دارد و اگر جنین روی آن لانه‌گزینی کند، نمی‌تواند تغذیه کافی دریافت کرده و سقط می‌شود.
فیبروم‌ها (میوم): به خصوص فیبروم‌های ساب‌موکوزال که به داخل حفره رحم برجسته می‌شوند، می‌توانند با تغییر شکل رحم یا ایجاد التهاب، باعث سقط شوند.
چسبندگی‌های داخل رحمی (سندرم آشرمن): این چسبندگی‌ها که معمولاً به دنبال جراحی‌هایی مانند کورتاژ یا عفونت ایجاد می‌شوند، فضای رحم را اشغال کرده و مانع رشد بارداری می‌شوند.
نارسایی دهانه رحم (سرویکس): در این حالت، دهانه رحم ضعیف است و نمی‌تواند فشار ناشی از رشد جنین را تحمل کند. این وضعیت معمولاً باعث سقط در سه ماهه دوم بارداری می‌شود.

3. مشکلات ایمونولوژیک

سیستم ایمنی بدن برای محافظت از ما در برابر عوامل بیگانه طراحی شده است. در بارداری، بدن مادر باید جنین را که نیمی از آن از نظر ژنتیکی “بیگانه” است (متعلق به پدر)، تحمل کند. مشکلات ایمونولوغربیجیک زمانی رخ می‌دهند که این تحمل از بین می‌رود.

سندرم آنتی‌فسفولیپید (APS): این یک بیماری خودایمنی است که در آن بدن آنتی‌بادی‌هایی تولید می‌کند که باعث ایجاد لخته‌های خونی کوچک در عروق، از جمله عروق جفت، می‌شوند. این لخته‌ها خون‌رسانی به جنین را مختل کرده و منجر به سقط می‌شوند. APS یکی از علل مهم و قابل درمان سقط مکرر است.
اختلال در سلول‌های کشنده طبیعی (NK Cells): نقش این سلول‌ها در سقط مکرر هنوز موضوع بحث و تحقیق است، اما برخی مطالعات نشان می‌دهند که افزایش فعالیت یا تعداد این سلول‌ها در پوشش داخلی رحم ممکن است به جنین حمله کرده و مانع از ادامه بارداری شود.

4. اختلالات انعقادی (ترومبوفیلیا)

تمایل به تشکیل لخته خون یا ترومبوفیلیا، چه به صورت ارثی و چه اکتسابی (مانند APS)، می‌تواند علت سقط مکرر باشد. لخته‌های میکروسکوپی در عروق جفت، اکسیژن و مواد مغذی را از جنین دریغ می‌کنند. اختلالات ارثی مانند فاکتور V لیدن یا جهش ژن پروترومبین از این دسته‌اند.

5. مشکلات هورمونی و متابولیک

تعادل هورمونی برای یک بارداری سالم حیاتی است.

اختلالات تیروئید: کم‌کاری تیروئید (حتی نوع تحت بالینی با TSH بالای 2.5) و پرکاری تیروئید درمان‌نشده، هر دو با افزایش خطر سقط مرتبط هستند.
دیابت کنترل‌نشده: سطح بالای قند خون در اوایل بارداری می‌تواند باعث ناهنجاری‌های مادرزادی در جنین و سقط شود.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS): این سندرم با مقاومت به انسولین و سطوح بالای هورمون‌های مردانه همراه است که هر دو می‌توانند کیفیت تخمک را کاهش داده و محیط رحم را برای پذیرش جنین نامناسب کنند.
نقص فاز لوتئال: در این حالت، تخمدان پس از تخمک‌گذاری، پروژسترون کافی برای حمایت از پوشش داخلی رحم (آندومتر) تولید نمی‌کند که برای لانه‌گزینی و رشد اولیه جنین ضروری است.

6. عوامل مرتبط با سبک زندگی و محیط

اگرچه این عوامل به تنهایی کمتر علت سقط مکرر هستند، اما می‌توانند به عنوان یک عامل تشدیدکننده عمل کنند:

سیگار کشیدن: نیکوتین و سایر سموم سیگار می‌توانند به DNA تخمک و اسپرم آسیب زده و جریان خون جفت را کاهش دهند.
مصرف الکل و مواد مخدر: این مواد به طور مستقیم برای جنین سمی هستند.
چاقی شدید: چاقی با التهاب مزمن، مقاومت به انسولین و اختلالات هورمونی مرتبط است که همگی خطر سقط را افزایش می‌دهند.
قرار گرفتن در معرض سموم محیطی: تماس با برخی مواد شیمیایی، فلزات سنگین یا تشعشعات می‌تواند مضر باشد.

مسیر تشخیص و آزمایش‌های لازم برای سقط مکرر

پس از بررسی شرح حال دقیق و معاینه کامل، پزشک یک برنامه تشخیصی مدون را پیشنهاد می‌کند. آزمایش‌های لازم برای سقط مکرر با هدف بررسی تمام علل احتمالی ذکر شده طراحی می‌شوند.

مرحله اول: آزمایش‌های اولیه و اساسی

آزمایش کاریوتایپ والدین: این یک آزمایش خون ساده برای بررسی ساختار کروموزوم‌های پدر و مادر است تا وجود جابه‌جایی متعادل مشخص شود. این آزمایش برای شناسایی دلایل ژنتیکی بنیادین است.
ارزیابی ساختار رحم:

- سونوگرافی واژینال سه‌بعدی: بهترین روش غیرتهاجمی برای تشخیص ناهنجاری‌های رحمی مانند رحم سپتوم‌دار.
- سونوهیستروگرافی (SIS): در این روش، مقدار کمی مایع استریل به داخل رحم تزریق می‌شود و سپس سونوگرافی انجام می‌گیرد تا تصویری واضح از حفره رحم و هرگونه فیبروم یا پولیپ داخلی به دست آید.
- هیستروسکوپی: یک روش تشخیصی-درمانی که در آن یک تلسکوپ نازک از طریق واژن وارد رحم می‌شود تا دید مستقیمی از داخل حفره رحم فراهم کند. در صورت وجود سپتوم یا چسبندگی، می‌توان همزمان آن را درمان کرد.

آزمایش‌های سندرم آنتی‌فسفولیپید (APS): این شامل مجموعه‌ای از آزمایش‌های خون برای شناسایی سه آنتی‌بادی اصلی است: آنتی‌کواگولانت لوپوس، آنتی‌بادی آنتی‌کاردیولیپین و آنتی‌بادی ضد بتا-2 گلیکوپروتئین.

سقط

مرحله دوم: آزمایش‌های تکمیلی

1) بررسی‌های هورمونی:

آزمایش عملکرد تیروئید (TSH, Free T4): برای رد کردن اختلالات تیروئید.
هموگلوبین A1c: برای ارزیابی کنترل قند خون در سه ماه گذشته و رد دیابت پنهان.
سطح پروژسترون: اندازه‌گیری در اواسط فاز لوتئال برای بررسی کفایت این فاز.

2) غربالگری اختلالات انعقادی ارثی: این آزمایش‌ها (مانند فاکتور V لیدن) معمولاً تنها در صورتی توصیه می‌شوند که بیمار سابقه شخصی یا خانوادگی لخته شدن خون داشته باشد.

3) آنالیز ژنتیکی محصول سقط (POC): در صورت وقوع سقط مجدد، می‌توان بافت جنین را برای آزمایش کاریوتایپ فرستاد. اگر مشخص شود جنین از نظر کروموزومی طبیعی بوده، جستجو برای یافتن علل دیگر (مانند مشکلات ایمونولوژیک) شدت می‌گیرد.

درمان سقط مکرر

خبر امیدوارکننده این است که برای بسیاری از علل شناسایی‌شده، درمان سقط مکرر وجود دارد. برنامه درمانی کاملاً شخصی‌سازی شده و بر اساس علت دقیق مشکل طراحی می‌شود.

درمان مشکلات ساختاری رحم

هیستروسکوپی جراحی: برای برداشتن سپتوم رحم، فیبروم‌های ساب‌موکوزال یا چسبندگی‌های داخل رحمی. این یک جراحی کم‌تهاجمی است که شانس بارداری موفق بعد از سقط را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.
سرکلاژ (Cerclage): برای درمان نارسایی دهانه رحم، یک بخیه در اطراف سرویکس زده می‌شود تا آن را در دوران بارداری بسته نگه دارد.

درمان مشکلات ایمونولوژیک و انعقادی

درمان سندرم آنتی‌فسفولیپید (APS): درمان استاندارد شامل مصرف روزانه دوز پایین آسپرین به همراه تزریق روزانه هپارین (یا انوکساپارین) از ابتدای تایید بارداری است. این ترکیب از تشکیل لخته در جفت جلوگیری می‌کند.
درمان‌های ایمونولوژیک دیگر: استفاده از درمان‌هایی مانند IVIG (ایمونوگلوبولین وریدی) یا استروئیدها برای سایر مشکلات ایمونولوژیک هنوز بحث‌برانگیز است و باید توسط فوق تخصص ایمونولوژی تولیدمثل و در مراکز تخصصی انجام شود.

درمان مشکلات هورمونی

تنظیم عملکرد تیروئید: مصرف قرص لووتیروکسین برای کم‌کاری تیروئید یا داروهای دیگر برای پرکاری تیروئید، قبل از اقدام به بارداری ضروری است.
کنترل دیابت: تنظیم دقیق قند خون با رژیم غذایی، ورزش و دارو (مانند متفورمین یا انسولین).
حمایت فاز لوتئال: تجویز شیاف یا ژل پروژسترون پس از تخمک‌گذاری و در اوایل بارداری می‌تواند به حمایت از آندومتر کمک کند.

راهکارهای ژنتیکی

مشاوره ژنتیک: برای زوجینی که یکی از آن‌ها حامل جابه‌جایی متعادل است، مشاوره ژنتیک برای درک ریسک‌ها و گزینه‌های پیش رو حیاتی است.
تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT-A/PGT-SR): این یک گزینه در کنار IVF (لقاح آزمایشگاهی) است. در این روش، از جنین‌های تشکیل‌شده در آزمایشگاه نمونه‌برداری (بیوپسی) می‌شود و فقط جنین‌های از نظر کروموزومی سالم به رحم مادر منتقل می‌شوند. این تکنیک شانس بارداری موفق بعد از سقط را در این گروه از زوجین به شدت بالا می‌برد.

نقش حمایت روانی در مسیر درمان

مسیر تشخیص و درمان سقط مکرر می‌تواند از نظر عاطفی بسیار فرسایشی باشد. اضطراب، افسردگی، احساس گناه و سوگ، همگی واکنش‌های طبیعی هستند. دریافت حمایت روانی از یک مشاور متخصص در زمینه سلامت باروری، عضویت در گروه‌های حمایتی یا حتی صحبت با دوستانی که تجربه مشابهی داشته‌اند، می‌تواند به زوجین کمک کند تا این دوران سخت را با قدرت بیشتری پشت سر بگذارند. به یاد داشته باشید که سلامت روان شما به اندازه سلامت جسمی‌تان اهمیت دارد.

سوالات متداول در مورد سقط مکرر

1. آیا کیفیت اسپرم مرد در سقط مکرر نقش دارد؟

بله، اگرچه کمتر به آن پرداخته می‌شود، اما سلامت اسپرم نیز اهمیت دارد. آسیب به DNA اسپرم (DNA Fragmentation) که می‌تواند ناشی از عواملی مانند واریکوسل، سیگار کشیدن یا عفونت باشد، با افزایش خطر سقط مرتبط است. به همین دلیل، گاهی ارزیابی فاکتور مردانه نیز بخشی از بررسی‌های سقط مکرر است.

2. پس از چند سقط باید برای آزمایش‌های جامع اقدام کرد؟

طبق گایدلاین‌های جدید، پس از دو سقط متوالی توصیه می‌شود که ارزیابی‌های اولیه آغاز شود. نیازی نیست تا سقط سوم صبر کنید، به خصوص اگر سن زن بالای 35 سال باشد یا عوامل خطر دیگری وجود داشته باشد.

3. آیا استرس می‌تواند به تنهایی باعث سقط مکرر شود؟

در حالی که استرس شدید و مزمن می‌تواند بر هورمون‌ها و سیستم ایمنی تأثیر منفی بگذارد، به ندرت به عنوان تنها علت سقط مکرر در نظر گرفته می‌شود. با این حال، مدیریت استرس از طریق روش‌هایی مانند مدیتیشن، یوگا و مشاوره، بخش مهمی از مراقبت‌های حمایتی برای افزایش شانس بارداری موفق بعد از سقط است.

4. شانس موفقیت در بارداری بعدی پس از سقط مکرر چقدر است؟

شانس موفقیت بسیار دلگرم‌کننده است. حتی برای زوج‌هایی که هیچ علت مشخصی برای سقط‌هایشان پیدا نمی‌شود، شانس داشتن یک بارداری موفق در تلاش بعدی با مراقبت‌های حمایتی مناسب، حدود 60 تا 70 درصد تخمین زده می‌شود. این آمار برای زوج‌هایی که علت مشخصی برایشان پیدا و درمان می‌شود، از این هم بالاتر است.

جمع‌بندی

سقط مکرر یک بحران پزشکی و عاطفی است، اما نباید آن را به عنوان یک بن‌بست دید. پیشرفت‌های چشمگیر در علم پزشکی، به ویژه در زمینه‌های ژنتیک، ایمونولوژی و تکنیک‌های کمک باروری، افق‌های جدیدی را برای زوجین گشوده است. کلید موفقیت در این مسیر، یافتن یک تیم پزشکی متخصص و دلسوز، انجام ارزیابی‌های جامع برای یافتن علت سقط مکرر، و پیروی از یک برنامه درمانی شخصی‌سازی‌شده است. حتی در مواردی که هیچ علت مشخصی یافت نمی‌شود (سقط مکرر توجیه‌نشده)، بسیاری از زوجین در نهایت با مراقبت‌های حمایتی دقیق در بارداری بعدی، به نتیجه دلخواه خود می‌رسند. این مسیر نیازمند صبر، امید و همکاری نزدیک بین شما و تیم درمانی‌تان است تا رویای فرزندآوری به واقعیت بپیوندد.