تاثیر سن بر باروری زنان و مردان؛ راهنمای کامل بارداری و حفظ باروری

حسین واثقی 23 بهمن 1404

بحث در مورد زمان مناسب برای فرزندآوری، همواره یکی از دغدغه‌های اصلی زوج‌ها بوده است. در حالی که عوامل اجتماعی و اقتصادی نقش مهمی در این تصمیم‌گیری ایفا می‌کنند، ساعت بیولوژیک بدن واقعیتی انکارناپذیر است. تاثیر سن بر باروری زنان و مردان یک پدیده علمی ثابت‌شده است که هم بر شانس باردار شدن و هم بر سلامت بارداری و فرزند آینده اثر می‌گذارد. درک این تأثیرات به شما کمک می‌کند تا با دیدی بازتر برای آینده خانواده خود برنامه‌ریزی کنید.

بهترین سن برای بارداری زنان

از دیدگاه صرفاً بیولوژیک، بهترین سن برای بارداری زنان دهه 20 زندگی است. در این دوره، زنان در اوج توان باروری خود قرار دارند. تخمک‌ها از نظر کمیت و کیفیت در بهترین وضعیت ممکن هستند و بدن زن برای تحمل چالش‌های فیزیکی دوران بارداری و زایمان آمادگی کامل دارد.

در این سنین، زمان بیشتر برای باردار شدن نیاز نیست و اکثر زوج‌های سالم در کمتر از یک سال به بارداری موفق دست پیدا می‌کنند. علاوه بر این، خطرات بارداری در سن بالا، مانند دیابت بارداری، فشار خون بالا (پره‌اکلامپسی) و زایمان زودرس، در پایین‌ترین سطح خود قرار دارند.

تاثیر سن بر باروری زنان

ساعت بیولوژیک برای زنان با سرعت بیشتری نسبت به مردان حرکت می‌کند. یک دختر در بدو تولد با تمام تخمک‌هایی که در طول عمر خود خواهد داشت (حدود 1 تا 2 میلیون) به دنیا می‌آید. این تعداد با گذشت زمان نه تنها افزایش نمی‌یابد، بلکه به طور مداوم کاهش پیدا می‌کند. این فرآیند، پایه و اساس تاثیر سن بر باروری زنان است.

دهه 20 تا اوایل 30 سالگی: اوج باروری

• شانس بارداری: در هر چرخه قاعدگی، شانس بارداری طبیعی برای یک زن سالم حدود 25 تا 30 درصد است.
• کیفیت تخمک: تخمک‌ها در بالاترین کیفیت خود قرار دارند و ریسک ناهنجاری‌های ژنتیکی مانند سندرم داون بسیار پایین است (حدود 1 در هر 1250 تولد در 25 سالگی).
• سلامت عمومی: بدن در بهترین وضعیت برای یک بارداری سالم و کم‌خطر قرار دارد.

35 سالگی: نقطه عطف مهم

بارداری بعد از 35 سالگی به عنوان “بارداری در سن بالا” شناخته می‌شود و یک نقطه عطف مهم در کاهش توان باروری است.

• کاهش ذخیره تخمدان: سرعت کاهش ذخیره تخمدان و افت کیفیت تخمک‌ها به شدت افزایش می‌یابد.
• شانس بارداری: شانس بارداری در هر چرخه به حدود 10 تا 15 درصد کاهش می‌یابد.
• افزایش ریسک: افزایش ریسک ناهنجاری های کروموزومی به طور چشمگیری بالا می‌رود. برای مثال، ریسک سندرم داون در 35 سالگی به حدود 1 در هر 350 تولد می‌رسد.
• افزایش خطرات بارداری: خطرات بارداری در سن بالا مانند سقط جنین، حاملگی خارج رحمی، دیابت بارداری و نیاز به سزارین بیشتر می‌شود.

40 سالگی و پس از آن: چالش‌های جدی‌تر

پس از 40 سالگی، شیب کاهش باروری تندتر می‌شود.

• شانس بارداری: شانس بارداری طبیعی در هر چرخه به کمتر از 5 درصد می‌رسد.
• کیفیت تخمک: بیش از نیمی از تخمک‌های باقی‌مانده ممکن است دارای ناهنجاری‌های کروموزومی باشند. ریسک سندرم داون در 40 سالگی به 1 در هر 100 تولد افزایش می‌یابد.
• یائسگی و باروری: با نزدیک شدن به یائسگی و باروری عملاً به پایان می‌رسد. میانگین سن یائسگی حدود 51 سالگی است، اما توانایی باروری معمولاً 5 تا 10 سال قبل از آن به طور کامل از بین می‌رود.

تاثیر سن بر باروری مردان

آیا باروری مردان با افزایش سن کم میشود؟ پاسخ مثبت است. اگرچه این کاهش به اندازه زنان چشمگیر و ناگهانی نیست، اما یک فرآیند تدریجی و پیوسته است. برخلاف زنان که با تعداد محدودی تخمک متولد می‌شوند، مردان به طور مداوم اسپرم تولید می‌کنند. با این حال، با افزایش سن، کارایی این “کارخانه تولید اسپرم” کاهش می‌یابد.

تغییرات باروری مردان با افزایش سن

تاثیر سن بر باروری مردان خود را در جنبه‌های مختلفی نشان می‌دهد:

1. کاهش کیفیت اسپرم:

• DNA اسپرم: با افزایش سن پدر، خطر آسیب و شکستگی در DNA اسپرم (DNA Fragmentation) افزایش می‌یابد. این آسیب‌ها می‌توانند منجر به کاهش نرخ لقاح، رشد ضعیف جنین و افزایش خطر سقط جنین شوند.
• مورفولوژی (شکل): درصد اسپرم‌هایی که شکل طبیعی دارند، با افزایش سن کاهش می‌یابد.
• تحرک: توانایی حرکت اسپرم‌ها به سمت تخمک (موتيليتي) نیز با گذشت زمان کمتر می‌شود.

2. کاهش حجم و غلظت اسپرم: اگرچه این تغییرات معمولاً کمتر از تغییرات کیفی اهمیت دارند، اما برخی مطالعات نشان‌دهنده کاهش جزئی در حجم مایع منی و تعداد اسپرم با افزایش سن هستند.

3. زمان بیشتر برای باردار شدن: حتی اگر همسر یک مرد جوان و بارور باشد، افزایش سن مرد می‌تواند زمان بیشتر برای باردار شدن را به همراه داشته باشد. مطالعات نشان می‌دهد مردان بالای 45 سال در مقایسه با مردان زیر 25 سال، برای باردار کردن همسرشان به زمان بسیار بیشتری نیاز دارند.

4. افزایش ریسک برای فرزند:

• اختلالات ژنتیکی: افزایش سن پدر با ریسک بالاتر برخی اختلالات ژنتیکی نادر (mutations de novo) مانند آکندروپلازی (نوعی کوتولگی) و برخی اختلالات طیف اوتیسم و اسکیزوفرنی در فرزند مرتبط دانسته شده است.
• مشکلات بارداری: سن بالای پدر همچنین می‌تواند ریسک عوارضی مانند پره‌اکلامپسی و دیابت بارداری را در مادر افزایش دهد.

راهکارهای حفظ باروری

خوشبختانه، پیشرفت‌های علم پزشکی راهکارهایی را برای افرادی که به دلایل شخصی، شغلی یا پزشکی تصمیم به تعویق فرزندآوری دارند، ارائه کرده است. این تکنیک‌ها به شما امکان می‌دهند تا کنترل بیشتری بر آینده باروری خود داشته باشید.

• فریز کردن تخمک (Oocyte Cryopreservation)

فریز کردن تخمک یک روش انقلابی برای زنان است که به آن‌ها اجازه می‌دهد “ساعت بیولوژیک” خود را متوقف کنند. در این فرآیند:

1. زن با استفاده از داروهای هورمونی تحریک می‌شود تا چندین تخمک در یک چرخه تولید کند.
2. تخمک‌های بالغ طی یک عمل سرپایی و کوتاه از تخمدان‌ها جمع‌آوری می‌شوند.
3. این تخمک‌ها با استفاده از روش انجماد سریع (Vitrification) در دمای نیتروژن مایع (-196 درجه سانتی‌گراد) منجمد و برای سال‌ها نگهداری می‌شوند.

تخمک فریز شده، “سن” بیولوژیک خود را در زمان انجماد حفظ می‌کند. بنابراین، یک زن 40 ساله می‌تواند از تخمکی که در 30 سالگی فریز کرده استفاده کند و شانس بارداری و سلامت ژنتیکی مشابه یک زن 30 ساله داشته باشد. این روش به ویژه برای زنانی که هنوز شریک زندگی مناسبی پیدا نکرده‌اند یا به دلیل بیماری‌هایی مانند سرطان نیاز به درمان‌های آسیب‌رسان به تخمدان دارند، گزینه‌ای ایده‌آل است.

• فریز کردن اسپرم (Sperm Cryopreservation)

فریز کردن اسپرم یک فرآیند ساده‌تر و کم‌تهاجمی‌تر است. این روش برای مردانی که در معرض خطرات شغلی (مانند کار با مواد شیمیایی)، درمان‌های پزشکی (شیمی‌درمانی)، یا عمل‌های جراحی (مانند وازکتومی) قرار دارند، یا صرفاً می‌خواهند باروری خود را برای آینده حفظ کنند، بسیار مفید است. اسپرم منجمد شده می‌تواند برای دهه‌ها کیفیت خود را حفظ کند و در آینده برای روش‌های کمک باروری مانند IUI یا IVF استفاده شود.

• فریز جنین (Embryo Cryopreservation)

برای زوج‌ها، فریز کردن جنین یک گزینه بسیار موثر است. در این روش، پس از انجام یک دوره IVF، جنین‌های تشکیل‌شده از اسپرم مرد و تخمک زن، منجمد می‌شوند. جنین‌ها ساختارهای مقاوم‌تری نسبت به تخمک‌ها برای فرآیند انجماد و ذوب هستند و نرخ موفقیت پس از انتقال جنین فریز شده بسیار بالاست. این روش به زوج‌ها اجازه می‌دهد تا بارداری‌های آینده خود را با استفاده از جنین‌هایی که در سنین جوان‌تر تولید کرده‌اند، برنامه‌ریزی کنند.

سوالات متداول تاثیر سن بر قدرت باروری

1. آیا سبک زندگی می‌تواند تاثیر سن بر باروری را کاهش دهد؟

بله، تا حدودی. یک سبک زندگی سالم شامل رژیم غذایی متعادل، ورزش منظم، حفظ وزن مناسب، عدم استعمال دخانیات و الکل، و مدیریت استرس می‌تواند به حفظ کیفیت بهتر تخمک و اسپرم کمک کند. با این حال، سبک زندگی نمی‌تواند فرآیند طبیعی کاهش کمیت تخمک‌ها با افزایش سن در زنان را متوقف یا معکوس کند.

2. تست‌های ارزیابی ذخیره تخمدان چقدر دقیق هستند؟

تست‌هایی مانند آزمایش خون (سنجش هورمون AMH و FSH) و سونوگرافی (برای شمارش فولیکول‌های آنترال) می‌توانند تخمین خوبی از کمیت (تعداد) تخمک‌های باقی‌مانده ارائه دهند. اما این تست‌ها کیفیت تخمک‌ها را ارزیابی نمی‌کنند. کیفیت تخمک عمدتاً به سن زن وابسته است.

3. آیا استفاده از تخمک اهدایی برای زنان با سن بالا گزینه مناسبی است؟

بله. برای زنانی که در سنین بالاتر قرار دارند و ذخیره تخمدان آنها به شدت کاهش یافته یا کیفیت تخمک‌ها پایین است (معمولاً بالای 43-44 سال)، استفاده از تخمک اهدایی از یک اهداکننده جوان می‌تواند شانس موفقیت در بارداری را به شدت افزایش دهد (معمولاً بالای 50 درصد در هر انتقال).

4. حداکثر سنی که یک مرد می‌تواند پدر شود چقدر است؟

از نظر تئوری، تا زمانی که یک مرد اسپرم تولید می‌کند، محدودیت سنی برای پدر شدن وجود ندارد و موارد متعددی از پدر شدن مردان در سنین 70، 80 و حتی 90 سالگی گزارش شده است. اما همانطور که در مقاله ذکر شد، کیفیت اسپرم و ریسک‌های مرتبط با سلامت فرزند با افزایش سن پدر، بیشتر می‌شود. 

جمع‌بندی

تاثیر سن بر باروری زنان و مردان یک حقیقت علمی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. برای زنان، این تأثیر پس از 35 سالگی بسیار چشمگیرتر است و با کاهش ذخیره تخمدان و افت کیفیت تخمک همراه است. برای مردان، این فرآیند کندتر اما پیوسته بوده و منجر به کاهش کیفیت اسپرم و افزایش ریسک‌های ژنتیکی می‌شود.

مهم‌ترین پیام این است که آگاهی، کلید مدیریت این چالش است. اگر در دهه 20 یا اوایل دهه 30 زندگی خود هستید، و شرایط لازم را دارید، این دوره بهترین زمان بیولوژیک برای فرزندآوری است. اما اگر به هر دلیلی قصد دارید این تصمیم را به تعویق بیندازید، ناامید نشوید. علم پزشکی با ارائه راهکارهای قدرتمندی مانند فریز کردن تخمک و اسپرم، این امکان را فراهم کرده تا بتوانید با حفظ سلول‌های جنسی جوان خود، شانس داشتن یک فرزند سالم را در آینده به حداکثر برسانید. مشاوره با یک متخصص ناباروری می‌تواند به شما کمک کند تا بهترین تصمیم را بر اساس شرایط منحصر به فرد خود بگیرید و برای آینده خانواده‌تان هوشمندانه برنامه‌ریزی کنید.