محیط کار و باروری | چه چیزهایی شانس بارداری را کم می‌کنند؟

حسین واثقی 16 بهمن 1404

وقتی زوج‌ها برای باردار شدن تلاش می‌کنند، اغلب تمرکزشان بر عوامل بیولوژیکی و ژنتیکی است. اما دنیای اطراف ما، از هوایی که تنفس می‌کنیم تا شغلی که هر روز به آن مشغولیم، می‌تواند نقشی پنهان اما تعیین‌کننده در سلامت باروری داشته باشد. بسیاری از عوامل محیطی و شغلی موثر بر باروری به آرامی و در طول زمان، کیفیت اسپرم و تخمک را تحت تأثیر قرار می‌دهند و می‌توانند به یکی از دلایل اصلی ناباروری شغلی و تأخیر در فرزندآوری تبدیل شوند.

تأثیر عوامل شغلی و محیطی بر باروری مردان

سیستم تولیدمثل مردان به ویژه به عوامل خارجی حساس است. فرآیند تولید اسپرم (اسپرماتوژنز) یک چرخه تقریباً سه ماهه و بسیار دقیق است که به راحتی تحت تأثیر دمای نامناسب، مواد شیمیایی و استرس اکسیداتیو قرار می‌گیرد.

1. گرمای مداوم بیضه: دشمن شماره یک اسپرم

بیضه‌ها برای تولید اسپرم سالم به دمایی حدود 2 تا 4 درجه سانتی‌گراد کمتر از دمای مرکزی بدن نیاز دارند. به همین دلیل است که آن‌ها خارج از حفره شکمی قرار گرفته‌اند. هر عاملی که باعث گرمای مداوم بیضه شود، می‌تواند به طور جدی به تولید و کیفیت اسپرم آسیب برساند.

• مشاغل پرخطر: رانندگان حرفه‌ای (نشستن طولانی)، نانوایان، آتش‌نشانان، کارگران کوره‌های ذوب فلز و آشپزها به دلیل قرار گرفتن مداوم در معرض حرارت، در معرض خطر بیشتری هستند.
• عادات سبک زندگی: استفاده مکرر از سونا و جکوزی، پوشیدن لباس‌های زیر تنگ و قرار دادن لپ‌تاپ روی پا برای مدت طولانی نیز می‌تواند دمای کیسه بیضه را افزایش دهد.

این افزایش دما منجر به کاهش تعداد اسپرم، کاهش تحرک و افزایش تعداد اسپرم‌های با شکل غیرطبیعی (مورفولوژی ضعیف) می‌شود. خبر خوب این است که بسیاری از این آسیب‌ها پس از حذف منبع گرما، قابل برگشت هستند.

2. سموم محیطی و مواد شیمیایی: مهاجمان خاموش

ما روزانه با هزاران ماده شیمیایی در تماس هستیم. برخی از این مواد که به عنوان “مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز” (Endocrine Disruptors) شناخته می‌شوند، می‌توانند عملکرد طبیعی هورمون‌ها را تقلید کرده یا مسدود کنند و سیستم باروری را به هم بریزند.

• آفت‌کش‌ها و علف‌کش‌ها: کشاورزان، باغبانان و کارگران صنایع غذایی که با آفت‌کش‌ها سروکار دارند، در معرض خطر بالایی قرار دارند. این مواد می‌توانند مستقیماً به DNA اسپرم آسیب زده و تعادل هورمونی را مختل کنند.
• فلزات سنگین (سرب، کادمیوم، جیوه): کارگران صنایع باتری‌سازی، جوشکاری، نقاشی و دندانپزشکی (آمالگام) ممکن است با این فلزات در تماس باشند. سرب به طور مشخص باعث کاهش تعداد و تحرک اسپرم می‌شود، در حالی که کادمیوم می‌تواند مستقیماً برای بیضه‌ها سمی باشد.
• حلال‌های آلی (تولوئن، بنزن، زایلن): این مواد در صنایع رنگ، پلاستیک، چاپ و آزمایشگاه‌های شیمیایی به وفور یافت می‌شوند و می‌توانند به شدت بر کیفیت اسپرم و عملکرد هورمونی تأثیر منفی بگذارند.

تأثیر عوامل شغلی و محیطی بر باروری زنان

اگرچه سیستم تولیدمثل زنان در داخل بدن محافظت می‌شود، اما به همان اندازه در برابر سموم محیطی و سایر عوامل آسیب‌پذیر است. تخمک‌ها از بدو تولد در تخمدان‌ها ذخیره شده‌اند و هرگونه آسیب به آن‌ها می‌تواند غیرقابل جبران باشد.

1. اختلال در چرخه قاعدگی و تخمک‌گذاری

بسیاری از مواد شیمیایی می‌توانند محور هورمونی هیپوتالاموس-هیپوفیز-تخمدان را که مسئول تنظیم چرخه قاعدگی است، مختل کنند.

• شیفت‌های کاری نامنظم: پرستاران، پزشکان و کارگران خطوط هوایی که شیفت‌های شبانه یا چرخشی دارند، اغلب دچار بی‌نظمی‌های قاعدگی و مشکلات تخمک‌گذاری می‌شوند. این اختلال به دلیل به هم خوردن ریتم شبانه‌روزی بدن (سیرکادین) و تأثیر آن بر هورمون ملاتونین است.
• استرس شغلی شدید: استرس فیزیکی یا روانی مزمن می‌تواند منجر به افزایش سطح کورتیزول و پرولاکتین شود که هر دو می‌توانند فرآیند تخمک‌گذاری را سرکوب کنند.

2. کاهش کیفیت و کمیت تخمک‌ها

مواجهه با برخی سموم محیطی می‌تواند به طور مستقیم به DNA تخمک‌ها آسیب برساند یا سرعت از بین رفتن آن‌ها را (که یک فرآیند طبیعی با افزایش سن است) تسریع کند.

• فتالات‌ها و بیسفنول A (BPA): این مواد در پلاستیک‌ها، بسته‌بندی مواد غذایی و محصولات آرایشی-بهداشتی یافت می‌شوند. مطالعات نشان داده‌اند که این مواد می‌توانند در فرآیند بلوغ تخمک اختلال ایجاد کرده و شانس لانه‌گزینی موفق را کاهش دهند.
• دود سیگار (شامل دود دست دوم): سیگار حاوی هزاران ماده سمی است که می‌تواند سرعت از دست رفتن ذخیره تخمدان را افزایش دهد و زنان سیگاری را چندین سال زودتر وارد دوران یائسگی کند.

پرتوها: خطری نامرئی برای DNA سلول‌های جنسی

پرتوها به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: یونیزان و غیریونیزان. هر دو نوع می‌توانند بسته به دوز و مدت زمان مواجهه، برای باروری خطرآفرین باشند.

• پرتو یونیزان

پرتو یونیزان (مانند اشعه ایکس و گاما) انرژی کافی برای خارج کردن الکترون‌ها از اتم‌ها را دارد و می‌تواند مستقیماً به DNA سلول‌ها آسیب برساند. سلول‌های اسپرم و تخمک به دلیل تقسیم سریع، به شدت به این نوع تابش حساس هستند.

• • منابع شغلی: رادیولوژیست‌ها، تکنسین‌های پزشکی هسته‌ای، کارگران نیروگاه‌های اتمی و برخی محققان علمی در معرض بیشترین خطر قرار دارند.
  • اثرات: دوزهای بالای تابش می‌تواند منجر به ناباروری دائمی شود. دوزهای پایین‌تر اما مکرر، خطر آسیب DNA در اسپرم یا تخمک را افزایش می‌دهد که می‌تواند منجر به سقط جنین یا ناهنجاری‌های مادرزادی شود. محافظت در محل کار با استفاده از روپوش‌های سربی و فاصله‌گذاری، حیاتی است.

• پرتوهای غیریونیزان

  • این دسته شامل امواج رادیویی، مایکروویو و میدان‌های الکترومغناطیسی (EMF) می‌شود. اگرچه شواهد در مورد اثرات این پرتوها بر باروری انسان هنوز قطعی نیست، اما برخی مطالعات حیوانی و انسانی نگرانی‌هایی را ایجاد کرده‌اند. تمرکز اصلی بر تأثیر حرارتی این امواج است، مانند گرم شدن بافت‌ها در اثر استفاده طولانی‌مدت از تلفن همراه در نزدیکی کشاله ران.

ارزیابی ریسک و راهکارهای محافظت در محل کار

شناسایی و مدیریت ناباروری شغلی یک مسئولیت مشترک بین کارفرما و کارمند است. اولین قدم، ارزیابی ریسک دقیق در محیط کار است.

1. شناسایی خطرات: لیستی از تمام مواد شیمیایی، عوامل فیزیکی (گرما، صدا، تابش) و عوامل ارگونومیک (نشستن طولانی) موجود در محیط کار خود تهیه کنید.
2. مطالعه برگه‌های اطلاعات ایمنی مواد (MSDS): هر ماده شیمیایی دارای یک برگه اطلاعاتی است که خطرات آن، از جمله خطرات تولیدمثلی را مشخص می‌کند.
3. مشاوره با متخصص طب کار: یک متخصص می‌تواند به شما در ارزیابی دقیق سطح مواجهه و ارائه راهکارهای کنترلی کمک کند.

استراتژی‌های کلیدی برای کاهش خطر

• کنترل مهندسی: این بهترین روش است. جایگزینی مواد خطرناک با مواد ایمن‌تر، بهبود سیستم تهویه برای حذف بخارات شیمیایی و نصب حفاظ برای منابع تابش یا گرما.
• کنترل‌های اداری: تغییر در روش‌های کاری مانند چرخشی کردن وظایف برای کاهش زمان مواجهه یک فرد، برنامه‌ریزی استراحت‌های منظم دور از منبع خطر و آموزش مداوم کارکنان.
• تجهیزات حفاظت فردی (PPE): این آخرین خط دفاعی است. استفاده صحیح از ماسک‌های تنفسی مناسب، دستکش‌های مقاوم در برابر مواد شیمیایی، عینک و لباس‌های محافظ می‌تواند تماس مستقیم با مواد خطرناک را به حداقل برساند.

آزمون‌های پیگیری برای کارگران در معرض خطر

برای افرادی که در مشاغل پرخطر کار می‌کنند، انجام برخی آزمایش‌های غربالگری و پیگیری می‌تواند مفید باشد.

• برای مردان: انجام دوره‌ای آنالیز اسپرم (اسپرموگرام) می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در مورد تعداد، تحرک و شکل اسپرم‌ها ارائه دهد. هرگونه افت قابل توجه در این پارامترها باید به عنوان یک زنگ خطر تلقی شود.
• برای زنان: پیگیری منظم چرخه‌های قاعدگی و مراجعه به متخصص زنان در صورت بروز هرگونه بی‌نظمی اهمیت دارد. آزمایش‌های هورمونی مانند سنجش FSH, LH, Estradiol و AMH (برای ارزیابی ذخیره تخمدان) نیز می‌تواند وضعیت باروری را ارزیابی کند.
• آزمون‌های بیومارکر: در برخی موارد خاص، می‌توان سطح مواد شیمیایی خاص یا متابولیت‌های آن‌ها را در خون یا ادرار اندازه‌گیری کرد تا میزان مواجهه فرد مشخص شود.

سوالات متداول در مورد سلامت اسپرم

1. آیا استرس شغلی به تنهایی می‌تواند باعث ناباروری شود؟

استرس شدید و مزمن به ندرت علت اصلی ناباروری است، اما می‌تواند یک عامل کمک‌کننده مهم باشد. استرس با تأثیر بر هورمون‌ها می‌تواند تخمک‌گذاری را نامنظم کرده و در مردان با کاهش میل جنسی و احتمالاً تأثیر بر پارامترهای اسپرم، باروری را دشوارتر کند. مدیریت استرس بخش مهمی از برنامه بهبود باروری است.

2. اگر شغل پرخطری دارم، آیا باید آن را ترک کنم؟

لزوماً خیر. اولین قدم، صحبت با کارفرما و متخصص طب کار برای پیاده‌سازی راهکارهای حفاظتی است. در بسیاری از موارد، با استفاده صحیح از تهویه مناسب، تجهیزات حفاظت فردی و اصلاح فرآیندهای کاری، می‌توان مواجهه را به سطح ایمن کاهش داد. ترک شغل باید به عنوان آخرین راه‌حل در نظر گرفته شود.

3. آیا آلودگی هوا بر باروری تأثیر دارد؟

بله، شواهد رو به رشدی وجود دارد که نشان می‌دهد ذرات معلق در هوای آلوده (PM2.5) و سایر آلاینده‌ها می‌توانند باعث استرس اکسیداتیو و التهاب در بدن شوند. این وضعیت با کاهش کیفیت اسپرم در مردان و افزایش خطر سقط جنین و مشکلات باروری در زنان مرتبط دانسته شده است.

4. تأثیر مواد شیمیایی موجود در محصولات خانگی و آرایشی چیست؟

بسیاری از محصولات روزمره مانند پلاستیک‌ها، شوینده‌ها، عطرها و لوازم آرایشی حاوی مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز مانند فتالات‌ها و پارابن‌ها هستند. اگرچه میزان مواجهه از طریق این محصولات معمولاً کمتر از مواجهه شغلی است، اما تماس مداوم و ترکیبی آن‌ها می‌تواند در طولانی‌مدت بر تعادل هورمونی و سلامت باروری تأثیر بگذارد. انتخاب محصولات فاقد این مواد (Fragrance-Free, Paraben-Free, Phthalate-Free) یک گام مثبت است.

جمع‌بندی

مسیر فرزندآوری گاهی پیچیده‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد و عوامل پنهان در محیط زندگی و کار ما می‌توانند به موانعی جدی تبدیل شوند. تأثیر عوامل محیطی و شغلی موثر بر باروری یک واقعیت علمی است که نباید نادیده گرفته شود. از گرمای مداوم بیضه برای یک راننده کامیون گرفته تا مواجهه یک پرستار با پرتو یونیزان یا تماس یک کشاورز با آفت‌کش‌ها، هر شغلی می‌تواند چالش‌های منحصربه‌فرد خود را داشته باشد. مهم‌ترین پیام این است که بسیاری از این خطرات قابل شناسایی و مدیریت هستند. با افزایش آگاهی، انجام ارزیابی ریسک دقیق و به کارگیری استراتژی‌های محافظت در محل کار، می‌توانید به طور فعال از سلامت باروری خود و همسرتان محافظت کرده و شانس خود را برای ساختن خانواده‌ای سالم افزایش دهید.